* ( ( فَثَمَّ وَجْه اللَّه ) ) * ، كلمه ( اينما ) از كلمات شرط است كه بايد دو فعل دنبالش بيايد ، يكى بنام شرط و ديگرى بنام جزاء ( مانند اگر ) كه مىگوييم : اگر بزنى مىزنم ، و به همين جهت بايد در آيه مورد بحث مىفرمود : ( اينما تولوا جاز لكم ذلك . لان هناك وجه اللَّه ، هر جا رو كنيد ميتوانيد رو كنيد ، چون طرف خدا هم همانجا است ) ولى اينطور نفرمود و جمله ( جاز لكم ذلك ) را كه جزاى شرط است ، انداخته علت آن را بجايش قرار داد ، ( و خدا داناتر است ) . دليل بر اينكه گفتيم تقدير آيه : ( جاز لكم ذلك ) است ، اين است كه حكم خود را چنين تعليل كرده : كه ( خدا واسعى عليم است ) ، يعنى ملك خدا و احاطه او بشما وسعت دارد ، و نيات شما به هر سو توجه كند ، او نيز از قصد شما آگاه است و او مانند يك انسان و يا مخلوق جسمانى ديگر نيست كه نشود بسويش توجه كرد مگر وقتى كه در جهت معينى قرار داشته باشد و نيز مانند ما انسانها نيست كه اطلاعى از توجه اشخاص بسويمان پيدا نكنيم مگر وقتى كه از جهت معينى بسوى ما توجه كنند يا از پيش روى ما در آيند ، يا از دست راست ما و يا از جهتى ديگر ، چون خداى تعالى نه خودش در جهت معينى قرار دارد ، نه متوجه به او بايد از جهت معينى بسويش توجه كند تا او به توجه وى آگاه شود ، پس توجه به تمام جهات ، توجه بسوى خداست و خدا هم بدان آگاه است . اين را هم بدانيم كه اين آيه شريفه ميخواهد حقيقت توجه بسوى خدا را از نظر جهت توسعه دهد ، نه از نظر مكان ، و خلاصه اگر فرموده : بهر جا رو كنى بسوى خدا رو كرده اى ، با حكمش به اينكه در نماز بايد بسوى كعبه رو كنيد ، منافات ندارد . بحث روايتى در تهذيب از محمد بن حصين ، روايت كرده كه گفت : شخصى نامه اى به حضرت موسى بن جعفر ، بنده صالح خدا ع نوشته و پرسيده است : مردى در روزى ابرى در بيابان نماز ميخواند ، در حالى كه قبله را تشخيص نداده ، بعد از نماز آفتاب از زير ابر درآمده و برايش معلوم شده كه نمازش رو به قبله نبوده ، آيا به اين نمازش اعتناء بكند و يا آنكه دوباره بخواند ؟ در پاسخ نوشتند : ما دام كه وقت باقى است ، اعاده كند ، مگر نمىداند كه خداى تعالى فرموده : و فرمايشش حق است : ( * ( فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْه اللَّه ) * ، هر جا كه رو كنى همانجا طرف خداست ) ؟ « 1 » و در تفسير عياشى از امام باقر ع روايت آورده كه در تفسير جمله : ( * ( لِلَّه الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ) * الخ ) فرمود : خداى تعالى اين آيه را در خصوص نمازهاى مستحبى نازل كرد ، چون در

--> 1 - تهذيب ج 2 حديث 160